Omwana muyigirize olulimi lwe

Abaana banyumirwa nnyo nga bazannyira mu nnimi zaabwe

ABANTU BUKADDE ABAMMIDDWA EDDEMBE LYABWE OKUSIGAZA N'OKUNYUMIRWA ENNIMI ZAABWE

‘MU nsi ya leero eringa ekyalo ekimu, obusobozi okwogera ennimi eziwera n’owuliziganya n’abantu aboogera ennimi ez’enjawulo bukugu obwetaagisa buli muntu. N’okumanyaako ekitono ku nnimi ezisukka mu lumu kiyamba.

Okumanya ennimi endala bwe buyigirize obupya obuliwo mu nsi kati. Okuyiga ennimi kwetaaga okugaziyizibwa eri bonna- abakulu n’abato. Kyokka, abantu bukadde na bukadde mu nsi yonna abammiddwa eddembe lyabwe okusigaza, okunyumirwa n’okukulaakulanya ennimi zaabwe enzaaliranwa era ezibagattira awamu.” (https://www.salzburgglobal.org/fileadmin/user_upload/Documents/2010-2019/2017/Session_586/SalzburgGlobal_Statement_586_-_Multilingual_World__combined_.pdf

Leero nga tujaguza wiki y’Ennimi Enfirika, ebiri mu kiwandiiko ekyo waggulu, ebyafulumizibwa bannannimi mu Salzburg, eby’abantu okummibwa eddembe lyabwe okusigaza, okunyumirwa, n’okukulaakulanya  ennimi zaabwe enzaaliranwa bikyagenda mu maaso.  Abakola kino bantu ba buyinza era ba buvunaanyizibwa nga n’ebintu ebikulu biri bibiri bye batera okwerimbikamu nga bakola kino:

(1) Okugatta abantu olwo ne bagamba nti buli muntu bw’anaweebwa ebbeetu okwogera olulimi lwe n’okulukulaakulanya kijja kutema mu bantu.

(2) Omugaso gw’ennimi zino bangi tebagulaba nga batuuka n’okubuuza nti , zigenda kukuteera mmere ku ssowaani yo?  Kye baba bategeeza nti zirina mugaso ki mu nfuna yo?

Olwaleero  kanziremu abalina endowooza zino zombi:

(1) Okugatta abantu okuyita mu nnimi ezitegeerwa abantu abangi

Kino kikulu nnyo  mu nsi gye tubeeramu ennaku zino nti buli muntu yeetaaga  munne era bw’oba oyagala okuwuliziganya n’abantu abawerako weetaaga ennimi mugattabantu nga zino ziri ku mitendera egy’enjawulo. Waliwo ezitugatta ku kyalo, mu kitundu ekineneko nga  essaza, disitulikiti, nga eggwanga ate n’ezigatta  eggwanga nga Uganda ku mawanga  amalala n’ensi yonna okutwalira awamu.  Mu biti ebyo byonna bye mmenye, ennimi ezitugatta nkulu ddala. Omuntu mu buntu bwe amanya ddi lw’alina okukozesa lulimi ki era ng’ayogera eri baani. Kino tekimuggyaako ddembe lye kwogera lulimi lwe ne bantu banne abalutegeera era n’okuluyitamu okwefumiitiriza ku bimuzimba n’okumutwala mu maaso. Tekitegeeza nti bw’anaayiga n’akulaakulanya olulimi lwe ng’endala azivaako, nedda. Mu kuyiga olulimi lwe amanya obukulu bw’ennimi mu mpuliziganya era afuba okuyiga zonna z’asobola era n’okuzoogerera we zeetaagisiza kubanga kimuwa n’omukisa okuzigeraageranya  n’olulwe.

Abanoonyereza baakizuula nti omuntu bw'ayiga olulimi lwe lumuyamba okuyiga ennimi endala nnyingi.

(2) Zisobola okussa emmere ku ssowaani yo?/ Ziyinza okukuyamba mu byenfuna?

Ababuuza ekibuuzo kino beerabira obukulu bw’ennimi enzaaliranwa  mu kuyiga kw’omuntu n’okumuyamba okufumiitiriza.

Abanoonyereza bazze bakyogera lunye nti omwana ayize obulungi olulimi lwe w’atuukira okugenda mu ssomero, ayanguyirwa nnyo okusoma bwino n’okuwandiika, ekitegeeza nti  olulimi lwo lukuyamba okuyiga okusoma bwino n’okuwandiika ebikuyamba ennyo mu bukugu bwonna bwe weetaaga  okunyweza ebyenfuna n’ennyingiza  ne bw’oba oli mulimi oba mukugu mu byamateeka oba munnabyabufuzi.

Mu Luganda tugamba nti okumanya n’okutegeera biba byawufu ate tulina okufumiitiriza, okwefumiitiriza. Olulimi lw’omuntu lwogerwako nga etterekero ly’ebyobuwangwa bwe ate ebyobuwangwa bizimbirwa ku bintu ebitwetoolodde  nga bano be bantu bannaffe n’obutonde bw’ensi. Bwe tubyekenneenya okumala ebbanga era ne tubitegeera obulungi olwo ne tubizimbako empisa, obulombolombo n’oluganda nga bino byonna bye bikola kye tuyita ebyobuwangwa. Ebyenfuna  nabyo obizimbira ku bikwetoolodde ng’olaba bw’oyinza okubikozesa okukugasa ng’obiggyamu ekyokulya, ensimbi n’obuwummuliro. Ky’ova olaba nti ennimi zaffe  eziterese ebyobuwangwa byaffe  ebitunnyonnyola obutonde obutwetoolodde ne bwe tuyinza okubukozesa, bwe tuzisuula ettale nga n’ekyokulya n’ebyenfuna tubyerabira. Ky’ova olaba nti leero tulowooza nti obugagga buli Bulaaya kubanga  ebitunnyonnyola obugagga obutwetoolodde ne bwe tuyinza okubukozesa biri mu buwangwa bwaffe naye tetubitegeera kubanga ennimi ezibinnyonnyola ezaffe enzaaliranwa nazo tetuzitegeera. Wano we tuva okulowooza nti ennimi engwira ze zokka ezisobola okutussizza emmere ku masowaani ne tulya (okutuwa ebyobugagga) kubanga tulowooza nti tutegeera  nnyo ebyobuwagwa n’obutonde obuli mu nsi engwira nga Bungereza Amerika kati ne China okusinga  obwaffe mu bitundu mwe tuli.

Bnnaffe kye bava tebatawaana naffe ne bajja ne batuggyako  obugagga bwe tulaba bulijjo kyokka nga tetubumanyi ne babutwala ewaabwe ne babufuuwako enfuufu olwo ne babukomyawo nga eddagala, emmere, ebyokulya n’okunywa olwo ne tuyaayaana nnyo nga tulowooza obugagga buli waabwe kyokka nga tubulese wano ewaffe.

Ennimi ezitugatta era ezitegeerwa abantu abangi nkulu nnyo era tuziyige wonna we tuzisanga naye ekinaatuggya mu bwavu era kye tunaatwala ku katale k’ensi yonna okukitunda eri  ensi ezo endala nga tweyambisa ennimi zaabwe ze tuyize obulungi era ze tufuuuwa obufuuyi kiri mu butonde obutwetoolodde mu buwangwa bwaffe nga kiterekeddwa mu nnimi zaffe.

Mbaagaliza weeiki y’Ennimi Enfirika ey’essanyu.

(Margaret Nankinga).

OBULAMU BW'OMUKAZI AWAMU N'AKALEESU

JOYCE N. TOMUSANGE

 

EKITONTOME 

Mu bulamu bwange nze njagala akaleesu.

Bwe nzuukuka ku makya ,

Nga nneesuulako akaleesu,  nnyingire ekinaabiro  .

Bwe mmala okunaaba nneesuulako   akaleesu .

Okugenda okuzuukusa abaana nneesulako akaleesu. 

Bwe mbeera mu ffumbiro era nga nnina akaleesu.

Okwewonya evvu n'enfuufu  omutwe nguzingako kaleesu.

 

Bwe mba ku kibi era sireka kaleesu.

Okwekuuma mu nsonga z'abakazi mbeera n'akaleesu.

Abazadde b'abaana baweekesa obuleesu. 

Mu kujoogebwa okunji obeera n'akaleesu.

Omusajja bw'akuvuma okaabira mu leesu.

By'oyasimula ennyo ennyo okozesa kaleesu.

Eminyira n'amaziga obisanguza kaleesu.

 

Abafumbi mu mikolo babeera n'obulesu. 

Mu malwaliro abakazi bagenda n'obuleesu.

Abasaala bonna nno baba n'obuleesu.

Gendako e Bbombo wano olabe obuleesu!

Abasaabaze abakazi beesuulako obuleesu ,

Ne batasunwa byuma  ne bisuna buleesu.

Wadde nga waliyo bingi ebikozesebwa leesu,  

ku luno kankome kw'ebyo ,

Ate ndidda n'ebibi ebingi bye bakozesa leesu

 

 

 

 

Add headline

I'm a paragraph. Click here to add your own text and edit me. I'm a great place for you to tell your story and let your visitors know a little more about you.

Omwana bw'ayigira mu lulimi lwe kimuwa essanyu