UNESCO ne ACALAN bakubirizza abantu okujjumbira ennimi zaabwe enzaaliranwa

 EKITONGOLE ky’Amawanga Amagatte ekikola ku byenjigiriza, amagezi ag’ekikugu n’ebyobuwangwa, UNESCO, wamu n’ekya Afirika ekivunaanyizibwa ku nnimi, ACALAN, bakubirizza abantu okujjumbira okukuuma ennimi zaabwe n’okuzeeyambisa mu bulamu obwa bulijjo okwekulaakulanya. 

Bino byabadde mu lukiiko wakati w’ebitongole bino n’ebitongole ebitali bimu mu Afirika olw'ennaku ebbiri (Muzigo (ogwokutaano) 25-26) mu kaweefube w’okukola entegeka y’ebinaagobererwa mu kukuza ekyasa ky’ennimi enzaaliranwa naddala ezo ezitafiibwako era ezoolekedde okusaanawo, ekitandika mu mwaka 2022 okutuuka mu mwaka 2032. 

UNESCO mu lukiiko luno yabadde yeebuuza ku Afirika ku bisaana okugobererwa mu kukuza ekyasa kino era mu kwogera kwe, Ssaabawandiisi w’ekibiina kya African Union ekivunaanyizibwa ku kukuza n’okutumbula ennimi mu Afirika- ACALAN, Dr. Lang Fafa Dampha yagambye nti African Union ekitwala nti ennimi za Afirika zonna nzaaliranwa mu Afirika nga zikozesebwa Abafirika bangi mu bulamu bwabwe obwa bulijjo noolwekyo zonna zeetaaga okutumbulwa zisobole okukozesebwa mu byenkulaakulana. 

Yalaze abateesa entegeka za ACALAN ez’emyaka 10 ezituukira obulungi ku bigendererwa by’ekyasa ky’ennimi enzaaliranwa omuli;

(i) Okusaba buli ggwanga lya Afirika okuba n’entegeka ennambulukufu ku byennimi eraga ekifo n’emirimu gy’ennimi enzaaliranwa mu ggwanga eryo;

(ii) Okulaba ng’ennimi zonna mu mawanga ga Afirika zikkirizibwa nga ensulo y’okwekulaakulanya;

(iii) Okuggya Abafirika mu buddu bw’okwesigama ekisusse ku nnimi engwira

(iv) Okulaba ng’ennimi za Afirika zisembera ku mwanjo mu byempuliziganya ebitongole eri abantu mu mawanga gano nga bayita mu kussaawo amateeka agazisobozesa era n’okuzitumbula;

(v) Okwongera amaanyi mu kutumbula enkozesa y’ennimi zaffe ku mitendera gyonna egy’ebyenjigiriza;

(vi) Okutumbula obumu mu Afirika ku mitendera gyonna okuyita mu nnimi zaffe ez’enjawulo eziri mu Afirika.

Yayanjulidde n’abateesa pulojekiti ez’enjawulo ACALAN z’ekolako omuli:

(1)    Okunoonyereza ku nnimi zonna ezisangibwa mu Afirika ne gye zisangibwa

(2)    Okussaawo ebyensoma ebya waggulu (Masters ne PHD) mu nnimi za Afirika n’enkozesa yaazo okusobola okufuna abamanyi mu nnimi zino;

(3)    Okussaawo ettendekero ly’abataputa n’abakyusa mu nnimi Enfirika, okuva mu olumu okuzza mu lulala kisobozese ennimi zino okukozesebwa;

(4)    Okuzimba ebigambo eby’amagezi ag’ekikugu nga bayita mu kutendeka abasobola okugunja ebigambo bino. ACALAN yamala dda okussaawo omubumbirano okuzimbirwa ebigambo by’ekikugu mu nnimi za Afirika;

(5)    Okukung'aanya Engero n’emboozi ennyuvu okuva wonna mu Afirika ezigendereddwa mu kutumbula okusoma mu baana n’okubassaamu empis y’okusoma mu nnimi zaabwe;

(6)    Okussa ennimi za Afirika ku mutimbagano n’okuzissaamu tekinologiya ow’ekikugu era wano ACALAN ebakanye n’okussaawo omutimbagano gw’ennimi mu Afirika ogujja okukozesebwa okulaga byonna ebikwata ku nnimi zino

Omukungu wa UNESCO akola ku byamawulire n’empuliziganya mu buvanjuba bwa Afirika, Mw. Jaco du Toit bwe yabadde aggalawo olukiiko luno, yakubirizza abantu okujjumbira okukozesa ennimi zaabwe enzaaliranwa n’okuzikuuma n’alaga obukulu bw’okukola entegeka nnamutaayiika ey’ensi yonna eneegobererwa okukuza ekyasa ky’ennimi enzaaliranwa ekitandika omwaka ogujja, 2022.

Abamu ku beetabye mu okukuza olunaku lw'ennimi ennansi

Minisita Peace Regis Mutuuzo (wakati ku batudde) Muky. Juliana Naumo okuva mu Minisitule y'Ekikula ky'Abantu. ne Dr.Carol Asimwe (ku kkono owa yunivasite e Makerere.

Dr. Ronald Miria Acaatre ng'awayaamu ne Minisita n'abalala.

Minisita Peace Mutuuzo ng'ayogera

EGGWANGA ERYAGALA OKUKULAAKULANA LIRINA KWEKWATA KU NNIMI ZAALYO- MINISITA

 EGGWANGA eryagala okukula n’okuvumbula ebipya lirina kwesigama ku nnimi zaalyo enzaaliranwa.  Mu nnimi muno mwe lisobola okuggya amagezi amapya agalisobozesa okuvumbula ebipya omuli n’eddagala eppya erisobola okuvumula endwadde ezikyalemye.

Minisita omubeezi ow’Ekikula ky’Abantu akola ku byobuwangwa n’ennono, Muky.  Peace Regis Mutuuzo, bwe yabadde ayogera ku mukolo gw’okukuza olunaku lw’ennimi ennansi nga 2 omwezi gwa Mugulansigo (Maaci) 2021, kwe yabadde omugenyi omukulu, yagambye nti  ennimi ennansi  gwe musingi gw’okukuza  eggwanga era nga liyita mu zo, lwe lisobola okuvumbula ebipya omuli n’okuvumbula eddagala okuliggya mu bimera.

Obukulu bw’ennimi ennansi bweyolese bulungi mu kulwanyisa ssennyiga omukambwe kubanga ebikwata ku bulwadde buno byabadde birina okuzzibwa mu nnimi ennansi abantu ne babitegeera bulungi era mu bwangu ne basobola okwenyigira mu lutalo lw’okwerwanako okuziyiza okukwatibwa obulwadde buno.

Emikolo gy’olunaku luno gyabadde ku wooteeri ya Fairway mu Kampala era wadde ensi yonna yalukuzizza nga February 21 naye mu Uganda emikolo emikulu gyabaddewo nga Mugulansigo 2, 2021.

Omulamwa  olunaku kwe lwakuziddwa gwabadde ku bukulu bw’ennimi ennansi mu kuziyiza n’okulwanyisa ssennyiga omukambwe – Covid-19.

Minisita, Muky. Mutuuzo yagambye nti ssennyiga omukambwe olwabalukawo,  Uganda  yakozesa ennimi zaayo okutegeeza abantu era olulimi kibadde kikulu nnyo mu kubulwanyisa kuba lwayamba abantu okutegeera n’okumanya ebyo ebitaasa obulamu bwabwe.

Yagambye nti Uganda erina ennimi ezisoba mu 44 nga zino zeetaaga okukuza okuzisobozesa okukola eby’amaanyi n’abalambuzi abajja mu ggwanga lino batandike okuzoogera. Yagasseeko nti twetaaga n’okuyiga ennimi endala kituyambe obutafuna buzibu kuwulizaganya n’abantu abalala.

 Omukolo gwetabiddwaako abantu abaagubaddeko obutereevu ate n’abo abaayise ku mukutu mugattabantu.

Omukolo gwetabiddwaako abakungu okuva mu bitongole eby’enjawulo okwabadde aba minisitule y’ebyobulamu, minisitule y’ebyenjigiriza minisitule y’Ekikula ky’abantu, ab’ekibiina kya Luganda, Lusoga, Lugwere  Commision , abeekibiina ky’Olulimi Oluganda n’abalala.

Dr. Ronald Miria Acaatre okuva mu minisitule y’ebyobulamu yategeezezza nga bwe baakyusizza obubaka bwa ssennyiga omukambwe mu nnimi ezisoba mu munaana ekyayambye okumanyisa Bannayuganda ebikwata ku bulwadde buno.

Yalaze ennyiike ku ngeri ennimi enzaaliranwa gye zikozesebwa ennaku zino mu bukyamu, n’ategeeza nti ez’edda zaawukanira ddala n’eza leero, lwa bantu kukozesa bubi bigambo,  n’asaba abazadde okuyigiriza abaana enkozesa y’ennimi zaabwe entuufu.

Dr. Carol Asiimwe, okuva mu kitongole ky’ennimi Enfirika ku yunivasite e Makerere  yasabye gavumenti esseewo  ekitongole ekivunaanyizibwa ku kukyusa ebiwandiiko okubizza mu nnimi enzaaliranwa.

Minisita Mutuuzo yategeezezza nti waakusaba Pulezidenti akkirize abakulembeze b’ebitundu aba gavumenti eya wakati okulayira mu nnimi zaabwe ze bategeera obulungi kibanguyize n’okutegeera amakulu agali mu bye balayira.

Okukuza olunaku luno gwe gumu ku mikolo egiteekateeka eggwanga olw’ekyasa ky’ennimi ennansi ekyalangirirwa UNESCO ekitandika mu mwaka gwa 2022 kiggweeko mu 2032.

EBIGAMBO BY'OLUGANDA EBITATERA KUWULIRWA

Oluganda lulimi lugagga lwa bigambo kyokka waliwo ebimu ebigenda bikendeera mu nkozesa nga tebikyatera kuwulirwa.

SIL ng'eyolesa ku bijaguzo bya 2017

Bwe baali ku bijaguzo eby'omwaka 2017

Nga basanyusa abagenyi ku bijaguzo bya 2016

Bwe baali ku bijaguzo bya 2018

Bwe baali ku mikolo gy'olunaku luno egya 2016

OKUKUZA OLUNAKU LW'ENSI YONNA OLW'ENNIMI ENNANSI- 2021

Omulamwa gw’omwaka guno gukubiriza abakulembeze, abasomesa n’abazadde okwongera amaanyi mu kuyigiriza abaana ennimi ez’enjawulo n’okulaba nga teri mwana alekebwa mabega .

Amannya ga langi ez'enjawulo mu Luganda

Langi ez'enjawulo ziweebwa amannya ag'enjawulo. Oluganda lulina n'ebigambo ebinnyonnyola obukwafu oba obutangaavu bwa langi eyo gy'oba oyogerako